Jan Amor Tarnowski

1488 – 1561

Jan Amor Tarnowski urodził się w zamku na Górze Św. Marcina w 1488 r. Ojciec Jan Amor był kasztelanem krakowskim, dlatego synowi nadano przydomek „Krakowczyk". Matką była Barbara z Rożnowa, wnuczka rycerza Zawiszy Czarnego. Z powodu słabego zdrowia Jan przeznaczony był do stanu duchownego. Pobierał nauki prywatnie w domu, potem krótko przebywał na dworze kardynała Fryderyka Jagiellończyka, następnie trafił pod opiekę księdza Macieja Drzewieckiego, głównego sekretarza w kancelarii królewskiej. Ksiądz rozpoznał zainteresowania chłopca i po śmierci ojca zasugerował matce, aby przeznaczyła go do służby publicznej.

⚔ Kariera wojskowa

Podczas wyprawy orszańskiej w 1508 r. zadebiutował jako żołnierz, dowodząc zaciężną chorągwią jazdy pod rozkazami hetmana Mikołaja Firleja. W 1512 r. uczestniczył w zwycięskiej bitwie z Tatarami pod Wiśniowcem, a w 1514 r. w zwycięstwie pod Orszą dowodził hufcem jazdy, gdzie pobito wojska moskiewskie.

W 1521 r. wziął udział w wyprawie przeciw Turkom, dowodząc wojskami zaciężnymi, i otrzymał kasztelanię wojnicką. W 1527 r. został wojewodą ruskim i otrzymał od króla Zygmunta Starego godność hetmana wielkiego koronnego. W 1531 r. rozgromił Wołochów w bitwach pod Gwoźdźcem i pod Obertynem. W 1535 r. powtórzył militarny sukces w wojnie przeciw Moskwie, zdobywając twierdze Homel i Starodub.

✦ Podróże po Europie i Bliskim Wschodzie

W 1518 r. wyjechał w podróż do Ziemi Świętej. W Rzymie został przyjęty przez papieża Leona X, a w Palestynie pasowany na rycerza Grobu Chrystusowego. W drodze powrotnej odwiedził Egipt, Aleksandrię i Algier, następnie Hiszpanię i Portugalię, gdzie uczestniczył w wojnie króla Emmanuela I Szczęśliwego przeciw Maurom — król pasował Jana Tarnowskiego na rycerza. Później odwiedzał dwory Francji, Anglii, Niemiec i Czech. W Brukseli przyjął go cesarz Karol V, od którego otrzymał listy polecające do króla polskiego. Na przełomie 1519 i 1520 r. Tarnowski powrócił do kraju.

? Reformator taktyki — „Rada sprawy wojennej"

Hetman zasłynął jako reformator taktyki wojennej. Swoje doświadczenia praktyczne zawarł w dziele „Consilium rationis bellicae" – „Rada sprawy wojennej" z 1558 r. Rozprawa ta, wydana pod łacińskim tytułem, lecz pisana po polsku, stała się fundamentalną pozycją w kształceniu przyszłych strategów i głównym źródłem zasad sztuki wojennej końca XVI w. W 1547 r. Tarnowski otrzymał od cesarza Karola V dziedziczny tytuł hrabiego dla siebie i całej rodziny.

? Mecenat kultury i humanizm

Jan Tarnowski był mecenasem kultury, bibliofilem i twórcą dużej biblioteki na tarnowskim zamku. Chętnie otaczał się wybitnymi osobistościami polskiego renesansu, gościł m.in.: Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Łukasza Górnickiego, Marcina Kromera i wielu innych. Sława hetmana jako niezwyciężonego wodza i humanisty sięgała daleko poza granice kraju — był jednym z najbardziej znanych Polaków ówczesnej Europy.

? Majątek i zasługi dla Tarnowa

Kasztelan Tarnowski był właścicielem jednego z największych majątków ziemskich w kraju — posiadał 10 miast i ponad 120 wsi. W 1540 r. lokował Tarnopol, miasto uczynione strażnicą Podola i Rusi Czerwonej. Jarosław i Przeworsk zawdzięczają hetmanowi swój rozwój i dobrobyt.

Najwięcej uczynił dla rodzinnego Tarnowa: wystarał się o nowe przywileje dla cechów rzemieślniczych, wydał przepisy regulujące życie miejskie, zorganizował wodociągi i rynsztoki, ufortyfikował miasto wznosząc nowe mury i baszty, a w 1559 r. wydał ordynację dla szkoły miejskiej, określając jej cel jako kształcenie i wychowanie talentów — nie tylko ze stanu szlacheckiego, lecz również mieszczańskiego. Za jego czasów Tarnów stał się jednym z pierwszych ośrodków architektury renesansowej w kraju.

?‍?‍? Życie prywatne

Jan Tarnowski był trzykrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Barbarą z Tęczyna miał dwóch synów. Z drugą — Beatą Odrowążówną — rozwiódł się krótko po ślubie. Trzecią żoną była Zofia Szydłowiecka herbu Odrowąż. Przeżyło tylko dwoje dzieci: córka Zofia, poślubiona przez księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego, oraz syn Jan Krzysztof — jedyny dziedzic ojcowskiej fortuny.

Hetman Jan Amor Tarnowski zmarł 16 maja 1561 r. w swoim dworze w Wiewiórce pod Tarnowem, dożywszy 73 lat. Pochowano go w kolegiacie tarnowskiej. Pomnik nagrobny Tarnowskich — Jana i jego syna Jana Krzysztofa — należy do najpiękniejszych w Europie: mierzy 13,8 m wysokości i 6,6 m szerokości. Jego twórcą jest Jan Maria II Mosca zwany Padovano — przedstawiciel renesansu weneckiego. Jest to jedyne jego dzieło, na którym artysta umieścił swój podpis.